काय सांगते संविधानाची उद्देशिका? - भाग २

                       

                           ( स्त्रोत : साभार इंटरनेट )

 भाग १ च्या पुढे.....

स्वातंत्र्य- स्वातंत्र्य (liberty) म्हणजे व्यक्तीच्या कृतीवर बंधन न घालणे व त्याचबरोबर वैयक्तिक प्रगतीच्या संधीची उपलब्धता करून देणे. सर्व भारतीय नागरिकांना त्यांच्या मूलभूत हक्कांद्वारे विचार, अभिव्यक्ती, श्रद्धा, विश्वास व प्रार्थना या गोष्टींचे देण्यात आलेले स्वातंत्र्य याचे रक्षण उद्देशिका करते. ज्याला जे वाटेल ते करण्याचा परवाना म्हणजे स्वातंत्र्य नव्हे, आपल्याला याचा उपभोग संविधानाच्या चौकटीत राहूनच घेता येतो.  स्वातंत्र्य या संकल्पनेचा उद्देशिकेमध्ये सखोल विचार करून समावेश करण्यात आला आहे, मूलभूत हक्क हे परिपूर्ण नसले तरी योग्य आहेत.

समानता/समता- समाजातल्या कोणत्याही ठराविक वर्गाला विशेषाधिकार नसणे म्हणजे समता (equality), कोणत्याही भेदभावाशिवाय पुरेश्या संधी सर्वांना उपलब्ध करून देणे. सर्व भारतीय नागरिकांना दर्जा आणि संधीची समानता उद्देशिकेद्वारे प्रदान केली गेली आहे. या तरतूदीमध्ये समानतेचे ३  प्रकार समाविष्ट आहेत, - नागरी, राजकीय आणि आर्थिक.

- कायद्यापुढे सर्व समान (कलम १४)

- जाती, धर्म, वर्ण, लिंग किंवा जन्म स्थळ यापैकी कोणत्याही बाबींवरून होणाऱ्या भेदभावावर प्रतिबंध. (कलम १५)

- रोजगाराच्या संधीची समानता (कलम १६)

- अस्पृश्यतेचे उन्मूलन/अस्पृश्यता नष्ट करणे (कलम १७)

- किताब/उपाधी नष्ट करणे (कलम १८)- रावबहाद्दूर, राय साहब इ. अशा सर्व उपाध्या- पदव्या यांचा वापर न करणे, केवळ सैन्यदल व शैक्षणिक पात्रता सांगणाऱ्या पदव्या वापरात असाव्यात.

वरील मुद्दे सामाजिक एकतेबद्दल माहिती देतात.

*कलम ३२५ प्रमाणं कोणतीही व्यक्ती तिच्या जात, धर्म, पंथ, वर्ण व लिंग या गोष्टींमुळे निवडणूक-मतदान प्रक्रियेपासून वंचित राहू शकत नाही.

*कलम ३२६ सांगतं की लोकसभा आणि विधानसभा यांच्या निवडणुका या प्रौढ मताधिकाराप्रमाणे व्हाव्यात.

ही झाली राजकीय समता.

राज्याची मार्गदर्शक तत्वे कलम ३९ नुसार नागरिक म्हणजे  सर्व पुरुषांना स्त्रियाही राज्यसरकार जीवनोपयोगी सर्व साधने

उपलब्ध करून देईल व समान कामासाठी समान वेतन देईल.

म्हणजे हा विषय आर्थिक समतेचा आहे.

बंधुता - (fraternity) आपण नागरिकतेच्या रकान्यात फक्त भारतीय लिहितो, म्हणजे एकेरी नागरिकत्व यातूनच राज्यघटना बंधुभावाला उत्तेजन देते. मूलभूत कर्तव्ये (कलम ५१-अ) सांगतात की प्रत्येक भारतीय नागरिकाचं हे कर्तव्य आहे की जरी भाषा, धर्म, प्रदेश यांमध्ये जरी विविधता असली तरी सर्व भारतीय लोकांमध्ये सुसंवाद आणि बंधूभाव याचा प्रचार करणे.

उद्देशिका म्हणते की बंधुता या संकल्पनेत दोन गोष्टी समाविष्ट होतात, पहिली म्हणजे व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि देशाची एकात्मता किंवा अखंडता आणि दुसरी एकता. 'एकात्मता' हा शब्द ४२व्या घटना दुरुस्ती (१९७६) नुसार अंतर्भूत करण्यात आला.

के. एम्. मुन्शी (संविधानसभेच्या मसुदा समितीचे सदस्य) म्हणत की 'व्यक्तीची प्रतिष्ठा' हे सुचवते की राज्यघटना ही फक्त लोकशाहीची चौकट सांभाळणं व भौतिक जगातली उत्तमता ठरवणं इतकंच काम करत नाही तर व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्वाचं माहात्म्य ही ओळखून आहे. 

'देशाची एकता आणि अखंडता' ही संकल्पना एकीकरणाच्या प्रादेशिक आणि मानसिक दृष्टीकोन यांकडे निर्देश करते. राज्यघटना कलम १ मध्ये सांगितलं आहे की 'भारत हे राष्ट्र म्हणजे  राज्यांचा संघ आहे', यातून कोणतेही राज्य बाहेर पडू शकत नाही. यावरून अखंडता कशी अबाधित आहे हे लक्षात येऊ शकतं व पर्यायाने सांप्रदायिकता, प्रदेशवाद, जातीवाद, भाषावाद आणि फुटीरतावादावर विजय मिळवता यावा हा उद्देश आहे.

       ही उद्देशिका आणि त्यातले हे शब्द जे आपण समजून घेतले, आता घटना समितीचे जे विविध सदस्य होते त्यांनी या उद्देशिकेचं खूप कौतुक केलं आहे. त्यांच्याबद्दलची जी मतं मांडली ती थोडक्यात समजून घेऊ की, ही उद्देशिका आपल्याला राजकीय, धार्मिक व नैतिक मूल्यं याबद्दल माहिती देते. आम्ही घटनकारांनी जे विचार केले होते; सशक्त,सार्वभौम, लोकशाही देशाचं स्वप्न पाहिलं होतं तेच विचार या उद्देशिकेत आहेत. ती आपल्या देशाची खरी कुंडली आहे. ती संविधानाची चावी आहे. तो एक रत्न हार आहे. हिदायतूल्लाह या सर्वोच्च न्यायालयाच्या माजी सरन्यायाधीशांनी असं म्हटलं की ही उद्देशिका म्हणजे अमेरिकेच्या स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा जसा आहे तशीच आहे. पण त्यातल्या मूल्यांमुळे ती जाहिरनाम्यापेक्षा ही वरचढ आहे. तो संविधानाचा आत्मा आहे.

      आपण जिच्याबद्दल इतकं बोलतोय ती उद्देशिका, त्याबद्दल सर्वोच्च न्यायालयाने एका खटल्यात असा निकाल दिला की उद्देशिका हा संविधानाचा भाग नाही(बेरुबारी १९६०) कारण यातल्या शब्दांचे एकाहून अधिक अर्थ निघतात व जेंव्हा गरज पडेल तेंव्हा या उद्देशिकेच्या शब्दांचे योग्य अर्थ समजून घेण्यासाठी तज्ज्ञांची मदत घ्यावी. पुढे केशवानंद भारती यांच्या खटल्यात कोर्टाने आपलं मत बदललं आणि सांगितलं उद्देशिकेला खूप महत्व आहे व तो संविधानाचा अविभाज्य भाग आहे. या उद्देशिकेची सुद्धा दुरुस्ती केली आहे. १९७६ मध्ये झालेली ४२ वी घटना दुरुस्ती (42nd Constitutional amendment) ही प्रसिद्ध आहे. त्यात समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष व एकात्मता असे शब्द समाविष्ट केले गेले. संविधानात कलम क्र. ३६८ नुसार घटना दुरुस्ती केली जाते. संविधान बदललं जाईल या अपप्रचाराला बळी पडता कामा नये, कारण जशी उद्देशिकेत केली तशीच राज्यघटनेतही दुरुस्ती होऊ शकते. व ती ग्राह्य धरायची की नाही यांवरही निर्णय होऊ शकतो. संविधानाची मूलभूत चौकट कधीच बदलली जाऊ शकत नाही…

      म्हणूनच संविधान सर्वोपरी!.!.! जय संविधान!.!.!

हे बदललं कोरोनामुळे पण...पण काय? भाग - १

    २०२० या सालातले पहिले २ महीनेच काय ते चांगले गेले असतील, आपण गेले काही महीने लॉकडाऊनमध्येच काढले. कोरोनानं (Corona) सगळ्यांना हैराण करून टाकलं आहे. आपली जीवनशैली पुर्णपणे बदलून गेलेली आहे. आता जरी सगळं अनलॉक होत असलं तरी परिस्थिती अजूनही गंभीर आहे. सोशल डिस्टन्सिंग (Social Distancing) ही फार महत्वाची गोष्ट आहे हे सारखं बिबवण्याचं काम खुद्द बच्चन साहेबही करत आहेत. एकमेकांपासून दूर राहणं हे आरोग्याच्या कारणास्तव खूपच आवश्यक झालेलं आहे, सोशल डिस्टन्सिंग कायदाच झाला आहे. तो आपण पाळत नाही ही गोष्ट वेगळी. पण या अशा काळातही काही माणसं ही परस्परांच्या कायमची जवळ आलेली आहेत. त्यांनी आयुष्यभर एकत्र राहण्याच्या, सुख दुःखात भागीदार होण्याच्या आणाभाका घेतल्या आहेत. तसा आपल्याकडे वर्षातले चातुर्मास आणि पौष (हे मराठी महीने आता लक्षात असण्याचं आता काही कारण नाही, या गोष्टींकडे लक्ष दिलं की सनातनी/प्रतिगामी हा टॅग बसू शकतो.) सोडले तर बाकीचे दिवस लगीनसराईचा मौसम असतो, पण यावर्षी या काळातही जोडप्यांचे विवाह झाले. त्यांना आशिर्वाद देण्यासाठी दोन्ही बाजूची मोठी माणसं हजर राहू शकली नाहीत. घरात लग्न आहे म्हणजे नुसती धांदल, गडबड ज्याला लगीनघाई असं गोंडस नाव आहे, ती नव्हती. लगीनघर लांबूनही लक्षात येऊ शकतं पण ती बहु गलबला करणारी पाहुणे मंडळी जमू शकली नव्हती. आता तीच नाहीत मग त्यांचं आगत-स्वागत पाहुणचार करण्याचीही संधी नाही. पंगती नाहीत म्हणून त्यातला आग्रह नाही. वरात नाही, वरातीतला नाच नाही. ही ‘नाही’ ची तशी यादी मोठी आहे. म्हटलं ना गोष्टी बदलल्या आहेत, बदलाव्या लागल्या आहेत. पण तो बदलही सकारात्मक होता, आनंददायी होता. आमचा एक मित्र श्रेयस लोखंडे; पेशानं फोटोग्राफर आहे, त्यानं नामी शक्कल लढवून यावर मात केली. पठठ्यानं स्पेशल लॉकडाऊन विवाह सोहळ्याला वधू-वराच्या सर्व पै-पाहुण्यांना उपस्थित राहण्याची सोय केली, त्यानं त्या लग्नाचं यू ट्यूब लाईव (Youtube live) प्रक्षेपण केलं. सर्वांनी जोडप्याच्या डोक्यावर आभासी/वर्चुअल अक्षता टाकल्या व आशिर्वाद मात्र खरेखुरे दिले. वृत्तपत्रांनी या प्रक्षेपणाची दखल घेतली यासाठी श्रेयसचं कौतूक झालं. एक नवीन पद्धत पडली, वेळ काळाप्रमाणे असे बदल हे होत असतात.

   

  

                                                   स्रोत : साभार इंटरनेट

  

   पण… पण काय?... हा पण फार महत्वाचा आहे, काय आहे लग्न म्हणजे हम आपके हैं कौन/ हम हम साथ साथ हैं सारखंसगळं गुडी गुडी होत असतं असं लहानपणी वाटायचं पण या प्रकरणाच्या सुरूवातीला, याच्यादरम्यान किंवा ऐन समारंभात फोटोसेशनसाठी हसरे चेहरे ठेवले जातात खरे पण पडद्यामागं बरीच उलथापालथ सुरू असते. नक्की काय होतं हे समजून घेण्यासाठी अ पासून सुरू करू. लग्न ठरणं हे नशीब आणि काय ते योग वगैरे असतं हे खरतर या वाक्यापासून हे सुरू होतं, 'प्रेम-विवाह' (Love marriage) या बद्दल वेगळा लेख लिहावा लागेल. तो यातला विषय नाही तर 'लग्न ठरवणं' या विषयात सुरुवातीपासूनच एकांकिका किंवा २ ते ३ अंकांपेक्षा जास्त नाटकं चालतात. श्रीमंत-अतिश्रीमंत यांची बातच वेगळी.. हा विषय सर्वसाधारणपणे मध्यमवर्गीय लोकांचा आहे त्यांच्यातल्या उच्च आणि निम्न ही वर्गवारी लक्षात घेऊन मांडण्याचा प्रयत्न आहे. ज्या लोकांना एकत्र राहून संसार करायचा आहे, त्यांनी एकमेकांना समजून घेण्यासाठी ठराविक वेळ घेणं आणि तो ही लग्नाआधी. टीव्हीवर “स्वभाव जुळतात की नाही हे कसं कळेल” अशी जाहिरात केली जाते, पण जुळवून कुठं आणि कसं घ्यायचं याची मुलगा आणि मुलगी यांना कितपत कल्पना आहे? एकतर या मध्यमवर्गातले तरुण-तरुणी पदवी-पदव्युत्तर शिक्षणाच्या निमित्तानं परदेशी किंवा निदान पुणे-मुंबई सारख्या मोठ्या शहरांत जातात. फक्त महाराष्ट्राचा विचार करता कोकणपट्टा, पश्चिम-उत्तर महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भ या भागांतून पुण्या-मुंबईत आलेली ही तरुण मंडळी लग्नाआधी फक्त मुलगा आणि मुलगी भेटणार असं म्हंटलं तर ही असली थेरं, तिकडं पुण्या-मुंबईत भेटणार असाल तर करायची इथं नाही अशी सुरुवात होते आणि तिथल्या बोलीभाषेतल्या अस्सल शिव्या देऊन शेवट होतो. हे असं आता अजिबात होत नाही हे कुणी म्हणालं तर खूप चांगलं वाटेल. शादी मे जरूर आनाच्या (Shadi mein jarur aana) राजकुमारराव आणि कीर्ती खरबंदा सारखं थोड्या प्रमाणात काही मुलं-मुली असं करत असावेत. 

                                            स्रोत : साभार इंटरनेट

  पण काय करायचं भेटून… त्यानं काय होणार? लग्नाआधी मुलगा-मुलगी किती वेळा भेटतात? काय काय बोलतात? आपले सद्गुण-दुर्गुण याबद्दल किती आणि कसं बोलतात हे फार महत्वाचं आहे. आपले गुण म्हणजे चांगले गुण काय आणि दोष काय याबद्दल त्यांना स्वतःला कितपत माहिती आहे? होणार्‍या बायकोकडून-नवर्‍याकडून काय काय अपेक्षा आहेत? बरं या अपेक्षा वास्तवात पूर्ण होणार्‍या आहेत का? त्या दोघांनी याचा नीट विचार केला आहे का? कारण एकमेकांना समजून घेणं म्हणजे काय व ते कसं घ्यावं? याची संबंधित मुलगा व मुलगी यांना कितपत माहिती आहे? हे एकमेकांना भेटण्याआधी याची नीट माहिती घेतली पाहिजे. मुळात वास्तव काय आहे की कोकण, पश्चिम व उत्तर महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भ या भागात राहणार्‍या मुलींना मुलगा मोठ्या शहरातला पाहिजे, त्याचं तिशीच्या वयात पुण्या-मुंबईत घर पाहिजे, गलेलठ्ठ पगार पाहिजे, भरीस भर आई-वडील मूळ गावातून इथं यावेत की नाही हा अजून भाग वेगळाच आहे. तसंच मुलांचं म्हणाल तर इथे बघितलेली अस्सल शहरी प्रेक्षणीय स्थळं याच्याशी मुळगावातल्या स्थळाची तूलना होते. बरं लग्नानंतर बायकोला गृहीत धरणं, आपलं म्हणणं तिने कायमच ऐकलं पाहिजे... वगैरे वगैरे.. अशी पुरषी मानसिकता, आर्थिक-व्यावहारिक बाबी बघण्याबरोबरच दोघांनी एकमेकांचे भावनिक दृष्टिकोनही कसे आहेत त्याचबरोबर आपापल्या पूर्वआयुष्याबद्दल माहिती करून घेणं गरजेचं आहे. कारण आजकाल अफेअर (affair) असणं ही बाब साधारण झाली आहे, आजवर किती झाली आहेत? मग ब्रेक-अप का झाले वगैरे.. त्याबरोबरच व्यसनाधिनता ही आहे, त्या बद्दलही बोललं गेलं पाहिजे.
   आधीच्या जमान्यात कशी स्वयंवरं होत होती, आपला नवरा निवडण्याचं स्वातंत्र्य महिलांना होतं पण नंतर परिस्थिती बदलली...पण....पण काय? आता पुन्हा ती बदलायला पाहिजे. दोघांनाही ते स्वातंत्र्य असायला हवं...त्यासाठी एकमेकांना जाणून आणि पारखून घेतलं पाहिजे. पण जाणून घेणे आणि पारखून घेणे या दोन्ही गोष्टी मोठ्यांनी त्या दोघांना शिकवल्या पाहिजेत. अफेअर मध्ये, व्यसनं करताना जशी सहजता असते, अगदी तीच सहजता लग्नाआधी पासून असली ना तर नंतर नातं ओढून-ताणून टिकवण्याची गरज पडत नाही. या सर्व नमूद केलेल्या गोष्टी खाजगी आहेत, यांवर हवा तसा निर्णय ज्याचा त्याने घ्यावा पण लिहिण्याचा अट्टहास एवढ्याचसाठी केला आहे की दोघांचं आयुष्य सुखी-आनंदी झालं पाहिजे आणि ते करणं हे त्या दोघांच्याच हातात आहे.

क्रमशः......

Irrfan- संघर्षाचा सोबती.

     

                                स्रोत : साभार इंटरनेट

   

   आजच्या घडीला संपूर्ण जगावर कोरोना (Covid 19) नावाचं भयानक संकट आहे, त्यातून सुटका व्हावी यासाठी जगाचा जोरदार संघर्ष सुरू आहे. पण दि. २९/०४/२०२० या दिवशी एक संघर्ष थांबला, तो कायमचाच. इरफान खानला (Irrfan Khan) २ वर्षापूर्वी neuroendocrine च्या कर्करोगानं ग्रासलं पण त्यातून तो बरा झाला होता. शेवटच्या सिनेमा अंग्रेजी मीडियमच्या प्रमोशनवेळी त्याची तब्येत पुन्हा बिघडली आणि दवाखान्यातून प्रेक्षकांसाठी एक संदेश पाठवला, त्यात त्याचं शेवटचं वाक्य होतं “And yes wait for me.” असं वाट बघायला लावून इरफान जो गेला तो गेलाच. इरफान आणि संघर्ष यांचं जवळचं आणि घट्ट नातं, तसं मायानगरी मुंबईमध्ये सिनेसृष्टीत करियर करण्यासाठी येणार्‍या जवळपास प्रत्येकाला संघर्ष करावा लागतो, पण ‘साहबजादे इरफान अलि खान’ साहेबांची बात काही औरच होती. यासाठी संघर्ष व त्यांची मैत्री कशी झाली हे ही फिल्मी स्टाइलनं फ्लॅशबॅक मध्ये नको का बघायला!

     इरफानचं बालपण गुलाबी शहर जयपूरला गेलं, टोंक या गावी त्याच्या मावशीच्या घराजवळ एक सिनेमागृह होतं, म्हणजे घराची आणि सिनेमागृहाची भिंतच एक म्हणून कधीही सिनेमा पाहायला तो आणि त्याची भावंडं जायची बहुतेक तिथं त्याची सिनेमाशी ओळख झाली. दुपारच्या वेळी ही लहान मुलं खेळताना नाटक करण्याचा प्रयत्न करत, कदाचित तेंव्हापासूनच त्याला अभिनयाची आवड निर्माण झाली असावी. पण त्याला क्रिकेटपटू व्हायचं होतं त्याची निवडही प्रथम श्रेणी क्रिकेट साठी झाली होती, पण तो तिथं जाऊ नाही शकला. त्याच्या एका जवळच्या व्यक्तीनं एकदा राजेश विवेक(लगान मधला ‘साधू’) बद्दल कौतूक करताना इरफानला सांगितलं की तो एक उत्तम कलाकार आहे आणि तो Natinal school of drama मध्ये शिकला आहे. यामूळं प्रभावित झालेल्या इरफाननं मनाशी ठरवलं होतं की आपणही तिथंच जायचं पण त्याच्या कुटुंबात त्याला अभिनय क्षेत्रात करियर साठी परवानगी मिळणार नाही कारण परिवारात हे हलक्या दर्जाचं काम मानलं होतं म्हणून त्यानं थाप मारली की एम.ए नंतरचं पुढचं शिक्षण घ्यायला दिल्लीला जावं लागणार आहे, त्यानंतर तो जयपूर विद्यापीठात प्रोफेसर होईल. इकडे NSD मध्ये प्रवेश मिळवायचा झाला तर कमीतकमी १० नाटकांमध्ये काम केलं असलं पाहिजे असा नियम होता पण त्याला तर कसलाच अनुभव नव्हता म्हणून त्यानं इथंही थाप मारली आणि १९८४ साली NSD मध्ये प्रवेश मिळवला. इथच संघर्ष त्याला पहिल्यांदा भेटला कारण तेंव्हाच त्याचे वडील वारले होते. आता घरात मोठा मुलगा-कर्ता पुरुष तोच होता आणि घरातून आता पैसा मिळणार नव्हता. यावर मात करून त्यानं शिष्यवृत्ती मिळवली आणि शिक्षण पूर्ण केलं. आणि त्याच्या कष्टाचं फलित म्हणून त्याला मीरा नायर यांच्या सिनेमात पहीला ब्रेक मिळाला. नाव होतं ‘सलाम बॉम्बे’ (Salam Bombay). पण त्याच्या कामावर कात्री लागली, म्हणून हताश होऊन तो टेलिविजनकडे वळला. त्याला सुरूवातीला एका रुसी कलाकृतीवर आधारित एका नाटकात (लाल घांस पर नीले घोडे) लेनिनची भूमिका मिळाली, ९०च्या दशकांत त्याला भारत एक खोज, चाणक्य, सारा जहा हमारा, बनेगी अपनी बात, चंद्रकांता सारख्या मालिका मिळाल्या, यामुळे कमाई तर होत होती, पण चंदेरी पडद्यावर काम करण्याची इच्छा असणार्‍या त्याचं छोट्या पडद्यावर मन रमत नव्हतं. त्याला एकसूरी भूमिका करायच्या नव्हत्या, त्याला कोणत्याही साच्या मध्ये अडकायचं नव्हतं. ज्या सिनेसृष्टी यश आणि कमाई हे मूलभूत तत्वज्ञान आहे, पण त्याच्या आतली जी जिद्द होती ती केवळ यश या संकल्पनेसाठी साठी भुकेली नव्हती, स्वतःच्या पद्धतीनं, स्वतःच्या दृष्टिकोनातून यश मिळवण्याची होती. या फिल्मीदुनियेत असं वेगवेगळ्या भूमिका मिळण्याची इच्छा धरणं आणि यासाठी वेगळा विश्वास बाळगणं म्हणजे त्या काळात बेईमानीच्या गोष्टी होत्या. त्यात त्याचं व्यक्तिमत्व आधीच मितभाषी, लाजरं; कुणाकडे आपले फोटो दाखवायला जाणं व सिनेमात रोल मिळण्यासाठी त्या व्यक्तिला impress करणं त्याला जमत नव्हतं. कदाचित करण्याचा प्रयत्न केला तरी त्याचा नकारात्मक परिणाम व्हायचा, यामुळंच त्याचा संघर्ष जोरदार बनत होता. १९८८-२००० पर्यन्त तो सिनेमा-टीव्ही दोन्हीकडे मिळेल तशा भूमिका करत राहिला पण त्याला ओळख मिळायची होती. २००१ मध्ये त्याला आसिफ कपाडीयांच्या ‘वॉरियर’ (Warrior) मध्ये मुख्य भूमिका मिळाली. या सिनेमाला मानाचा बाफ्टा पुरस्कार मिळाला पण सिनेमा जरी ब्रिटिश असला तरी  ब्रिटिश वंशाचे मंडळी नाहीत म्हणून ऑस्करसाठी ब्रिटनकडून अधिकृतरित्या पाठवण्यात आला नाही. त्याचा जवळचा मित्र- NSDचा सहपाठी तिग्मांशू धूलिया दिग्दर्शित ‘हासिल’ २००३ साली आला. त्यातल्या ‘रणविजय सिंह’ या भूमिकेसाठी त्याला पहिला-वहिला फिल्मफेअर पुरस्कार (Filmfare award) मिळाला. त्याला ‘हासिल’मूळं राष्ट्रीय स्तरावर आणि ‘वॉरियर’मूळं आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली. २००३ मध्येच शेक्सपियरचा कट्टर चाहता संगीतकार- दिग्दर्शक विशाल भारद्वाज यानं ‘मॅकबेथ’वर आधारित ‘मकबूल’ हा सिनेमा बनवला, यातल्या इरफानच्या ‘मियाँ मकबूल’ या भूमिकेचं कौतूक झालं, हा सिनेमा कान्स, टोरण्टो इथल्या मानाच्या चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला.

     इरफान जरी शांत, लाजाळू स्वभावाचा असला तरी रोखठोक होता. या त्याच्या रोखठोकपणामुळं तो आणि तथाकथित कट्टर धर्मवादी आमने-सामने आले होते. एकदा जयपूरमधल्या कार्यक्रमामध्ये त्यानं आपलं मत प्रकट केलं होतं की आताच्या परंपरांमध्ये कुर्बानीचा अर्थच समजून घेतला जात नाही. बाजारातून एक बोकड आणणं आणि दुसर्‍या दिवशी त्याचा बळी देणं ही कुर्बानी असू शकत नाही. नंतर एका टीव्ही कार्यक्रमामध्ये त्यानं तथाकथित धर्ममार्तंडांना रमजान व मुहर्रमच्या वेळी पाळल्या जाणार्‍या प्रथा तपासून पाहण्याचा सल्ला दिला. पुढे तो म्हणाला होता की रमजानमध्ये रोजे पाळण्यापेक्षा त्या काळात आत्मपरिक्षण करावं. तो म्हणायचा, “लहानग्यांच्या निष्पापपणावर ज्याप्रमाणं माया-प्रेम येतं तसं माझं देवाबरोबरचं नातं होतं पण नंतर ते हळूहळू संपत गेलं. रुढींवरून माझं मन उडून गेलं, कारण ती एक सौदेबाजी असते की तुम्ही अमूक केलं तर तुम्हाला अमुक मिळेल. परंपरेच्या मार्गावर चालायच्या भानगडीत मी पडलोच नाही.” या त्याच्या परखड स्वभावामुळं त्याचा कट्टरतावाद्यांशी संघर्ष झाला होता.

    २०१८ च्या मार्चमध्ये इरफाननं ट्विटरद्वारे कळवलं की त्याला Neuroendocrine tumor आहे. तो लंडनमध्ये यासाठी उपचार घेत होता. त्यानं एक वर्ष उपचार घेतले. २०१९ च्या फेब्रुवरी महिन्यात तो भारतात परतला. म्हणजे संघर्षाचा हा अजून एक अध्याय होता, पण तो अचानक होता आणि वेदनादायी सुद्धा. त्यानं आजाराचं निदान झाल्यानंतर एक पत्र लिहिलं होतं ते कधीही वाचलं नक्कीच डोळ्यांच्या कडा पाणावतील.

    त्याची NSDची अजून एक सहाध्यायी आणि त्याची पत्नी सुतपा; तिनं एका मुलाखतीत सांगितलं, “NSD मध्ये शिकत असताना कायम त्याच्या हातात संहिता असायच्या, माझ्या घरी जेंव्हा सगळे मित्र-मैत्रिणी यायच्या तेंव्हा बाकी सगळे दंगा-मस्ती करण्यात रमलेले पण इरफान माझ्या भावाचं पुस्तकांचं कपाट होतं त्यातली पुस्तकं वाचण्यात मग्न झालेला असायचा. याबाबतीतली त्याची कायमच भूक अशा पद्धतीची होती की कमी वेळात त्याला खूप काही करता येईल.” हा त्याचा वेळेशी असलेला संघर्ष होता, कदाचित त्याच्याकडे असलेल्या कमी काळाची त्याला कल्पना असल्याप्रमाणं?

     

       

                                     (स्रोत : साभार india.in.pixel)

  

     सलाम बॉम्बेमधला लेखक, मकबूलचा मियाँ मकबूल, पिकुचा राणा चौधरी, लाइफ इन ए मेट्रोचा मॉन्टी, डी-डे चा शाहवली खान, रोगमधला पोलिस ऑफिसर, लंचबॉक्सचा साजन फर्नांदेस  या आणि अशा अजून भूमिका या बॉलीवुड सिनेमांत आणि जुरासिक वर्ल्ड, लाइफ ऑफ पाई, स्लमडॉग मिलिनेअर, द माइटी हार्ट, इन्फेर्नो या आणि अन्य हॉलीवुड सिनेमांमध्ये त्यानं वठवलेल्या भूमिकांमध्ये वेगळेपण होतं, आणि ते राखणं, स्वतः स्वतच्या इमेजला तोडणं आणि आपलेच एकेक मुखवटे उतरवत जाणं हीच त्याची खासियत होती. पानसिंग तोमरच्या भूमिकेसाठी त्याला त्यावर्षीचा राष्ट्रीय पुरस्कार आणि फिल्म फेअर दोन्ही मिळालं होतं. तो असा एकमेव भारतीय कलाकार होता की त्यानं काम केलेल्यापैकी दोन सिनेमे ऑस्कर पुरस्कार प्राप्त आहेत. कलाक्षेत्रातल्या योगदानाबद्दल त्याचा पद्मश्री देऊन सन्मानही केला गेला. केवळ भुमिकांमध्येचं नाही वेगळी विचारसारणी असणं, वेगळी वाट चोखाळणं इतकंच काय तर त्याला झालेला आजार त्यातही वेगळेपण. पैसा, प्रसिद्धी असूनही त्याची जिद्द वैविध्यपूर्ण भूमिकांसाठीची होती. त्याचं म्हणणं होतं, “मला माझ्या मधलं रोमॅंटिक पात्र शोधायचं आहे, बाल चित्रपटात काम करायचं आहे, अॅक्शन, फॅंटसी, सांगीतिक, बायोपिक अशी बर्‍याच भूमिका करायच्या राहिल्या आहेत.”  असं वाटतं की असे अभिनेते दर नवीन भूमिकेसाठी नव्यानं जन्माला येतात, भूमिकेच्या कोंदणात बसण्यासाठी नव्यानं स्वतःला पैलू पाडतात. त्यानं सफाईदारपणे अभिनय केला पण वेगळेपण जपण्यासाठी मोठा संघर्ष चालू होता म्हणजे तो त्याचा सोबतीच बनला होता.

आता दोघंही नाही आहेत. पण तो कायम आपल्या हृदयात राहील आणि त्याचे हे शब्द ही,

“दर्या भी मै, दरख्त भी मै, झेलम भी मै, चिनार भी मै, दैर हूं, हरम भी हूं, शिया भी हूं, सुन्नी भी हूं, मै हूं पंडित, मै था , मै हूं और मै ही रहूंगा….”

"राम" हैं

गीतकार: जावेद अख्तर (Javed Akhtar)

संगीत: ए. आर्. रहमान. (A.R. Rahman)

सीता:
पल पल है भारी वो विपदा है आई
मोहे बचाने अब आओ रघुराई
आओ रघुवीर आओ, रघुपति राम आओ
मोरे मन के स्वामी, मोरे श्रीराम आओ
राम-राम जपती हूँ, सुनलो मेरे राम आओ
राम-राम जपती हूँ, सुनलो मेरे रामजी…
कोरस:
बजे सत्य का डंका, जले पाप की लंका
इसी क्षण तुम आओ, मुक्त कराओ
सुन भी लो अब मेरी दुहाई
पल पल है भारी, वो विपदा है आई..
मोहे बचाने अब आओ रघुराई।।

राम को भूलो, यह देखो रावण आया है
फैली सारी सृष्टि पर जिसकी छाया है।
रावण:
क्यों जपती हो राम राम तुम?
क्यों लेती हो राम नाम तुम?
राम राम का रटन जो यह तुमने है लगाया
सीता…. सीता तुमने राम में ऐसा क्या गुण पाया?

                                              ( स्रोत : साभार इंटरनेट)

सीता:

गिन पाएगा उनके गुण कोई क्या,
इतने शब्द ही कहाँ हैं
पहुँचेगा उस शिखर पे कौन भला,
मेरे रामजी जहाँ हैं!
जग में सबसे उत्तम हैं, मर्यादा पुरुषोत्तम है
सबसे शक्तिशाली हैं, फिर भी रखते संयम है
पर उनके संयम की अब आने को है सीमा
रावण समय है…माँग ले क्षमा
कोरस:
बजे सत्य का डंका, जले पाप की लंका
आए राजा राम, करें हम प्रणाम
संग आया लक्ष्मण जैसा भाई
पल पल है भारी, वो विपदा है आई..
मोहे बचाने अब आओ रघुराई।।
रावण:

राम में शक्ति अगर है, राम में साहस है तो
क्यों नहीं आए अभी तक वो तुम्हारी रक्षा को?
जिनका वर्णन करने में थकती नहीं हो तुम यहाँ
यह बताओ वो तुम्हारे राम हैं इस पल कहाँ??

सीता:

राम हृदय में है मेरे, राम ही धड़कन में हैं
राम मेरी आत्मा में, राम ही जीवन में हैं….
राम हर पल में है मेरे, राम है हर स्वास में
राम हर आशा में मेरी, राम ही हर आस में

                                                (स्रोत : साभार इंटरनेट)

मोहन भार्गव:

राम ही तो करुणा में है, शांति में राम हैं
राम ही है एकता में, प्रगती में राम हैं
राम बस भक्तों नहीं, शत्रु के भी चिंतन में हैं
देख तज के पाप रावण, राम तेरे मन में हैं
राम तेरे मन में हैं, राम मेरे मन में हैं …(2)
राम तो घर घर में हैं, राम हर आँगन में हैं
मन से रावण जो निकाले, राम उसके मॅन में हैं …(2)

सीता:
पल पल है भारी, वो विपदा है आई
मोहे बचाने अब आओ रघुराई।।

कोरस:

सुनो राम जी आए, मोरे राम जी आए
राजा रामचंद्रा आए, श्री रामचंद्र आए
राम जी आए, मोरे राम जी आए..हो…(2)

        २ एप्रिल २०२०. चैत्र शुद्ध नवमी अर्थात रामनवमी. रामाचा जन्म इ.स.पूर्व ५११४ वर्षांपूर्वी झाला म्हणजे ही रामाची ७१३४ वी जयंती. आपल्या सिनेसृष्टीमध्ये आपल्या बहुतेक सर्व सण-उत्सवांवर आधारित गाणी आहेत. वर दिलेलं भलं मोठं गाणं जरी दसऱ्याच्या पार्श्वभूमीवर 'स्वदेस' (Swades) या सिनेमात दाखवलं असलं तरी ते आजच्या दिवशी त्याचं स्मरण हटकून होतं कारण या गाण्यामध्ये रामाचा गुणगौरव करण्यात आला आहे. थोर व्यक्ती/महापुरुषांचे गुणगान त्यांच्या जयंती-पुण्यतिथीला करणे ही आपली प्रथाच आहे. राम हे तर देवस्वरुप आहेत म्हणून रामभक्ती हा भारतीय संस्कृतीचा भाग आहे. 'स्वदेस' या चित्रपटात मूळचा भारतात वाढलेला, सुट्टी घेऊन एका खेडेगावात आलेला, जगातलं उच्चतम तंत्रज्ञान असणाऱ्या अमेरिकन अंतराळ संशोधन संस्था 'नासा' (NASA) इथं काम करणारा युवक 'मोहन भार्गव'(शाहरुख खान) (Shahrukh Khan); 'नासा-खेडेगाव;दोन्ही एकदम भिन्न वातावरण आणि संस्कृती असणारी ठिकाणं; नासा मध्ये सतत वैज्ञानिक संशोधन करुन अल्पसंतुष्ट न राहता विश्वातल्या बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरं मिळवण्याचा छंद पण गावात पोट भरण्याचं काम करावं आणि जे चालत आलंय ते करावं "ठेविले अनंते" प्रमाणं जगावं ही वृत्ती, कामावरून सुट्टी घेऊन आल्यानंतर गाव आणि अमेरिका यातला फरक बघून त्याचं मन व्यथित होतं आणि त्यातून तो गावासाठी काय करतो हे दाखवलं आहे, हे आपल्या सर्वांना माहीत आहे.
         सदर गाणं दसऱ्याच्या रामलीलेच्या प्रसंगी घेण्यात आलं आहे. उत्तर भारतात दसऱ्याच्या दिवशी रामलीला सादर होणं आणि रावण दहन याला मोठी परंपरा आहे. सणवार-उत्सव व जोडून येणाऱ्या रुढी-प्रथा पाळणं आपल्याकडं हौसेनं केलं जातं, मग त्या मागची भावना-विचार-हेतू पुढच्या पिढ्यांना समजेल वा न समजेल यांवर लक्ष दिलं जात नाही. मोहनच्या या गावातही अशीच परिस्थिती. रामलीलेतल्या भजनात कोरस म्हणावा आणि घरी जाऊन झोपावं, उद्या पुन्हा ये रे माझ्या मागल्या! अरे म्हणजे आम्ही आमचे सण साजरे करायचे नाहीत का, प्रथा- परंपरा पाळायच्या नाहीत का? "आमचेच" सण बरे दिसतात? तसं नाही. काय आहे की हा सिनेमा मोहन भार्गवच्या नजरेतून आपल्याला दिसतो. आपल्या मानलेल्या आईच्या ओढीनं अनोळखी गावात मोहन आला,  त्याच्या नजरेला अमेरिका आणि गाव यातली तफावत चांगलीच लक्षात येत जाते की गावात १८ पगड जाती म्हणून अस्पृश्यता जातीवाद बोकाळला आहे. ६० वर्षे झाली देश स्वतंत्र होऊन तरी मुलींना शाळेत पाठवलं जात नाही,अस्पृश्यांच्या मूला-मुलींना शाळेकडं बघायचीही सोय नाही. गावात अजूनही वीज नाही. ज्या उत्साहात गाव आपले सणवार -परंपरा-उत्सव साजरे करतं तो उत्साह मूलभूत सोयी-सुविधा, विकास करण्यासाठी कणभरही दिसत नाही. म्हणून या गाण्यातही मोहन अस्वस्थ होताना दिसतो. राम हे सीतेचे पती आहेत म्हणून तिने गुणगान करायचं आणि बाकीच्यांनी तल्लीन होऊन त्यावर माना डोलवायच्या! म्हणून बेचैन झालेल्या मोहनच्या रुपात आधुनिकतेनं परंपरावादाला दिलेलं हे उत्तर आहे,

*राम ही तो करुणा मे हैं-

दया हे उत्तम पुरुषाचं लक्षण आहे. दया बाळगा, पोरी-बाळी आणि जे दलित लोक आहेत त्यांची दया येऊ द्या, त्यांना त्यांचे अधिकार द्या. राम तिथं आहेत.

*शांती में राम हैं-

आपल्या या उच-नीचतेमुळं खोट्या अहंकारामुळं भांडण-तंटे होतात. हे सोडा. वैयक्तिक-सामाजिक शांती प्रस्थापित करा.

राम तिथं आहेत.

ही वरची व पुढच्या ओळी एकमेकांशी जोडल्या आहेत.

*राम ही है एकता में-

भांडण-वाद नव्हते, सुसूत्रता होती, एकता होती म्हणून राम-वानरसेना रावण व राक्षस मारुन सीतेला आणू शकले. एकीचं बळ मोठं म्हणून सामाजिक ऐक्य पाहिजे. राम तिथं आहेत.

*प्रगती मे राम है-

शांती आहे. ऐक्य आहे. तर संकटांना समाज एकत्र सामोरा जाऊ शकतो, परस्परांना मदत करून पुन्हा उभा राहू शकतो, आणि प्रगती करु शकतो. राम तिथं आहेत.

*राम बस भक्तों नहीं, शत्रु के भी चिंतन में हैं-

भक्त तर देवाचं स्मरण करतच असतात पण रावण सीतेचं मन बदलावायचा प्रयत्न करताना स्वतःच रामाचा जप करतो. रावणाला सावधान करताना कुंभकर्णही रामाचं गुणवर्णन केल्याचं ऐकलं आहे, शत्रूगटातला तिसरा भाऊ बिभीषण तर सततच राम-नाम जपत होताच. बघा शत्रूच्या विचारात, राम तिथंही आहेत.

*देख तज के पाप रावण, राम तेरे मन में हैं

  राम तेरे मन में हैं, राम मेरे मन में हैं-

खोटा अहंकार, अस्पृश्यता, जातीवाद, वैयक्तिक-सामाजिक प्रगतीसाठी न झटणे, मूलभूत प्रश्नांचा विचार न करणे "असेल माझा हरी/ ठेविले अनंते..." ही वृत्ती पापी आहे, रावणासारखी आहे. तिला सोडा. मग राम तिथं आहेत. राम मनामनांत आहेत. राम सर्वव्यापी आहेत

*राम तो घर घर में हैं, राम हर आँगन में हैं-

प्रत्येक घरात लोक शांती, समाधान, आनंदात राहत आहेत. घरात वातावरण चैतन्यमय आहे. घरातल्या बालगोपालांचं आणि अंगणातल्या तुळस व अन्य झाडांची म्हणजे पर्यायाने निसर्गाची निगा राखली जात आहे. घरात व अंगणात अंतर्बाह्य जिवंतपणा आहे. तिथं राम आहेत.

*मन से रावण जो निकाले, राम उसके मन में हैं-

वैयक्तिक- सामाजिक दोष- दुर्गुण जे रावणासारखे आहेत ते काढून टाका, मग तुमच्यातच राम आहेत.

या गाण्यामध्ये बाकी आध्यात्म आपण ऐकत आलो आहोत, पण या ओळींमध्ये एक वेगळं तत्वज्ञान आहे. तेच समजून घेणं गरजेचं आहे.

         रामलीलेमध्ये हा प्रसंग बघून थोडा अस्वस्थ झालेला मोहन गावकरी लोकांच्या श्रद्धेला नावं ठेवणं, त्यांचा अकारण विरोध करणं, अपमान करणं असे उद्योग करत नाही तर आधी परंपरा पालन पूर्ण होऊ देतो मग त्यांचीच री ओढतो व त्याच्या अनुभवाला आलेलं तत्वज्ञान सगळ्यांसमोर सांगतो. बर हे फक्त त्याच दिवसापुरतं मर्यादित न ठेवता गावासाठी सर्वांना एकत्र आणून त्यांच्याच मदतीनं गावात विजेचा छोटा प्रकल्प उभा करतो, त्यांनतर तो भारतातच स्थायिक होतो, हे सिनेमा पाहिलेल्यांना माहीत आहे. खरं तर हा उंटावरून शेळ्या हाकणाऱ्या समाजसेवक, बुद्धिजीवी लोकांसाठी छान उदाहरण आहे की प्रत्यक्ष मैदानात उतरून काम करावं.  

          म्हणूनच हे तत्वज्ञान समजून घेऊन ते अंगी बाणवलं जावं. कारण रामराज्य आपोआप येत नाही, त्यासाठी प्रत्येकवेळी राम येण्याचीही वाट पाहत बसू नये, आपण सर्वांनी प्रयत्न करायला हवेत. म्हणून जोवर आपल्यात राम आहे तोवर हाच ध्यास धरूया, त्याचसाठी झटूया!

तूर्तास राम राम!.!.! 🙏🏼🙏🏼🙏🏼.

काय सांगते संविधानाची उद्देशिका? : भाग -१.

                        

                         (स्रोत : साभार इंटरनेट)

                 

     महाराष्ट्र आणि त्यानंतर मध्यप्रदेश सरकार यांनी कौतुकास्पद निर्णय घेतला की शाळेमध्ये प्रार्थनेच्या वेळी संविधानाच्या उद्देशिकेचं वाचन केलं जावं. पण उद्देशिका म्हणजे काय? संविधान म्हणजे काय? हे सगळे प्रश्न मनात घर करतात. तर आधी त्याची पूर्वपीठिका म्हणजे इतिहास थोडक्यात समजून घ्यायला हवा,

१५ ऑगस्ट १९४७ या दिवशी भारताला इंग्रजी राजवटीपासून स्वतंत्रता मिळाली. आपल्या देशासाठी ही नवीन एक सुरुवात होती. या खंडप्राय अशा देशावर आता नियंत्रण कुणाचं? त्यांनी कसं नियंत्रण ठेवायचं? राज्यकारभार कसा करायचा? या प्रश्नांची उत्तरं मिळण्यासाठी नव्याने निवडून आलेल्या ब्रिटनच्या एटली सरकार मधील ३ मंत्र्यांची त्रिमंत्री योजना १९४६ (सदस्य: लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, स्टॅफर्ड क्रिप्स, आलेक्झांडर) त्यातल्या तरतुदीनुसार भारतीय संविधान सभा (Indian constitutional assembly) निर्माण झाली. (कार्यकाळ: ९ डिसेंबर १९४६ ते २४ जानेवारी १९५०) त्यातल्या ७ समित्यांपैकी एक आणि मुख्य समिती म्हणजे घटना मसुदा समिती [स्थापना: २९ ऑगस्ट १९४७. अध्यक्ष : डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर (Dr.B.R. Ambedkar) अन्य सदस्य: अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, टी. टी. कृष्णम्माचारी (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती १९४८),  एन. माधव राऊ (बी. एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती)] या समितीने जगातल्या सर्वात मोठ्या लोकशाहीसाठी सर्वात मोठ्या लिखित संविधानाचा मसुदा लिहिला. राज्यघटनेच्या सुरुवातीला संविधानाची उद्देशिका (preamble) पाहायला मिळते. काय आहे उद्देशिका? काय सांगते ती आपल्याला?

         संविधानाचा परिचय किंवा प्रस्तावना म्हणजे उद्देशिका. प्रथमतः अमेरिकन राज्यघटनेत सुरुवातीला उद्देशिकेला स्थान दिलं गेलं आणि पुढे हीच परंपरा भारत व अन्य देशांनी जपली. यात घटनेचा अर्क किंवा सारांश आहे. १३ डिसेंबर १९४६ या दिवशी पं. नेहरूंनी घटना समितीसमोर 'उद्दीष्टांचा ठराव' मांडला. यामध्ये संविधानाचा मसुदा कसा लिहिला जावा यासंबंधीची मूलभूत विचारधारा आणि मोठं तत्वज्ञान होतं, त्यातूनच ही उद्देशिका मिळाली. त्यातल्या तरतूदी इथं मांडल्या आहेत.

*भारत हे एक प्रजासत्ताक गणराज्य असेल.

*सत्तेचं उगमस्थान- भारतीय जनता आहे.

*सर्व लोकांना न्याय , स्वातंत्र्य व समता याची हमी आणि संरक्षण दिले जाईल.

*अल्पसंख्याक, मागास आदिवासी, वंचित व मागासवर्ग यांच्या साठी संरक्षक तरतूदी असतील.

*राष्ट्रीय एकात्मता जोपासली जाईल.

           संविधान हा आपल्यासाठी मूलभूत आणि सर्वश्रेष्ठ कायदा आहे. भारतात लोकशाही म्हणजे लोकांनी लोकांसाठी केलेले लोकांचंच राज्य आहे, सत्तेचा उगमच जर लोक आहेत म्हणूनच याची सुरुवात 'आम्ही भारताचे लोक' अशी करण्यात आली आहे. तर अशा भारतीय लोकांनी एकत्र येऊन काय आणि कशाप्रकारे साध्य करायचे आहे, हे या उद्देशिकेत सांगितले आहे. यातल्या महत्वाच्या काय शब्दांमध्ये काय दडलंय हे ही समजून घ्यायला हवं,

सार्वभौम- भारतीय लोक राज्यकारभार करताना कोणत्याही स्वरूपाचे निर्णय घेण्यासाठी कुठल्याही परकीय शक्तीवर अवलंबून किंवा तिच्या प्रभावाखाली राहणार नाही, कारण  यासाठी भारत एक स्वतंत्र देश म्हणून राज्यकारभार करण्यासाठी सक्षम आहे.

समाजवादी- संविधानातल्या राज्यविषयक धोरणामधल्या मार्गदर्शक  तत्वांमध्ये समाजवादाचा भाग आढळतो. भारतात 'लोकतांत्रिक समाजवाद' आहे, 'साम्यवादी समाजवाद' (चीन, क्युबा) नाही. सर्वोच्च न्यायालय म्हणते की लोकतांत्रिक समाजवादाचे ध्येय हे गरिबी, रोगराई आणि संधीची असमानता संपवणे. भारतीय समाजवाद हा मार्क्सवाद आणि गांधीवादाचं सुंदर मिश्रण आहे.

धर्मनिरपेक्ष- आपल्या देशाचा अधिकृत असा कोणताही धर्म नाही, पण नागिरकांना धर्म पाळण्याचा मूलभूत हक्क संविधानाने दिलेेला आहे(कलम २५-२८)  आपल्या संविधानात धर्मनिरपेक्षतेची सकारात्मक संकल्पना आहे, सर्व धर्म (धर्माची लोकसंख्या विचारात न घेता) हे समान पातळीवर आहेत व सरकार दरबारी त्यांना समान वागणूक आहे.

लोकशाही - लोकशाहीचे २ प्रकार पडतात.

प्रत्यक्ष लोकशाही: धोरणे ठरवण्यात जनतेचा प्रत्यक्ष सहभाग. उदा. स्वित्झर्लंड

अप्रत्यक्ष लोकशाही: २ उपप्रकार:-

संसदीय (उदा.भारत) येथे लोकप्रतिनिधी निवडले जातात व ते आपला नेता(पंतप्रधान) निवडतात.

(म्हणून आपली प्रातिनिधिक संसदीय लोकशाही म्हटली जाते.)

आणि अध्यक्षीय (उदा. अमेरिका) येथे अध्यक्ष थेट जनता निवडते.

म्हणजे लोकांनी निवडून दिलेले प्रतिनिधी मिळून सरकार बनवतात आणि या सरकारला जनतेच्या कल्याणाचे राजकीय, सामाजिक व आर्थिक निर्णय संविधानाच्या चौकटीत राहून घ्यावे लागतात.

गणराज्य- लोकशाही राजव्यवस्थेचे २ प्रकार:

राजेशाही: राज्य/राष्ट्रप्रमुखपद हे वंशपरंपरेने मिळते. (ब्रिटन)

गणतंत्र/राज्य: राज्य/राष्ट्रप्रमुखपद हे ठराविक काळासाठी जनता निवडते. (अमेरिका)

आपल्याकडे 'राष्ट्रप्रमुख/राष्ट्रपती' हा अप्रत्यक्षपणे निवडून ५वर्षांसाठी निवडून दिला जातो.

न्याय- ३ प्रकारचे न्याय उद्देशिकेत सांगितले आहेत.

सामाजिक, राजकीय व आर्थिक हे मार्गदर्शक तत्वे आणि मूलभूत हक्क यांच्या वेगवेगळ्या तरतूदीद्वारे संरक्षित करण्यात आले आहेत.

सामाजिक न्याय: समाजात जात, धर्म-पंथ, लिंग, वर्ण, रंग इ.

असा कोणताही भेदभाव न ठेवता सर्व जनतेला समान वागणूक देणे म्हणजे सामाजिक न्याय.

राजकीय न्याय: सर्व नागरिकांना समान राजकीय हक्क , सर्वच राजकीय कार्यालयांमध्ये प्रवेशासाठी समानता व सरकारकडे दाद मागण्याचा समान हक्क प्रदान करण्यात आलेला आहे.

आर्थिक न्याय: समाजामध्ये कोणत्याही प्रकारचा आर्थिक घटकांवर आधारलेला भेदभाव न करू देणे म्हणजे संपत्ती, अर्थप्राप्ती , मालमत्ता या मुद्द्यांवरून समाजात जी असमानता येते तिला हद्दपार करणे.

वरील ३ प्रकारच्या न्यायाचा आदर्श हा रशियन राज्यक्रांतीकडून (१९१७) घेण्यात आला आहे.

क्रमशः

तान्हाजी- २०२० चा पहिला ब्लॉकबस्टर.

                      ( स्त्रोत : साभार इंटरनेट )

                       

                    पुढं खासा उदेभान उभा ठाकलेला
                    तरी सिंहानं गनिमाचा खुर्दा उडवला
                    पन राजपुताचा घाव वर्मी लागला
                   अन् स्वराज्यासाठी प्रान सोडला
            गातो नरवीराच्या पराक्रमाला हो जीs जीs जीs
           मानहानीकारक पुरंदरचा तह, त्यातल्या अटींनुसार ते २३ किल्ले, काही लक्ष होनांचा प्रदेश द्यावा लागला, ऐन उमेदीत आलेलं हिंदुपदपातशाहीचं स्वराज्य मातब्बर मुघल मनसबदार मिर्झाराजे जयसिंग यांच्या अचानक धडकेमुळे कोलमडून गेलं. त्याच स्वराज्याची पुनर्उभारणी करण्याची आवश्यकता होती. काही गड किल्ले घेतलेही पण अजूनही अजेय असा कोंढाणा आणि त्याच्यावर फडकणारा मुघली परचम् जिजाऊ माँसाहेब आणि सिउबाराजांच्या डोळ्यांत कुसळाप्रमाणे सलत होता. महाराजांचा बालपणीचा सवंगडी सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांनी कोंढाणा घेण्याचं कबूल केलं आणि ४ फेब्रुवारी १६७० च्या हल्ला करून प्राणार्पण करून गड काबीज केला.

             याच सर्वश्रुत पार्श्वभूमीवर आधारित असलेल्या अजय देवगण यांचा अभिनय असलेल्या "तान्हाजी- द अनसंग वॉरीअर" (Tanhaji - the unsung warrior) या सिनेमानं २०२० या वर्षाची दणदणीत सुरुवात केली आहे. १०० कोटी ₹ च्या क्लब (100 crore club) मध्ये वर्णी लावून या वर्षीचा पहिला ब्लॉकबस्टर होण्याचा मान मिळवला आहे. भन्साळी कॅम्पचे प्रकाश कपाडिया आणि सोबतीला ओम राऊत यांनी कथा- पटकथा जबरदस्त लिहिली आहे. तसंही ऐतिहासिक कथेवर सिनेमा बनवणं खूप जोखमीचं काम आहे. इतिहासातला आवश्यक तोच घटनाक्रम निवडणे आणि योग्य सृजनस्वातंत्र्य (cinematic liberty) घेऊन पटकथा वेगवान ठेवण्याचं काम उत्तम केलं आहे. वीररसाला मध्यभागी ठेऊन बाकी रसांच प्रसंगानुरूप मिश्रण खूप छान आहे, आणि बॉलीवूडचा असा एक खास फ्लेवरही टाकला आहे. या दोघांबरोबरच याचं श्रेय जातं ते देवगण कॅम्पचे मेंबर संकलक धर्मेंद्र शर्मा यांना. प्रत्येक पात्राला जिवंतपणा देण्याचं काम कपाडियांच्या संवादांनी फारच उत्तम केलेलं आहे, सिनेमातल्या तोफांपेक्षाही बहारदार संवादांनी टॉकीज दणाणून सोडलं. नुसत्या टाळ्या-शिट्या. सिनेमॅटोग्राफर केईको नाकाहारा यांच्या कॅमेऱ्यातून टिपलेला सिनेमा खूपच सुंदर दिसतो, त्यांच्या गाठीशी मेरी कॉम, इंदू सरकार सारख्या सिनेमांचा अनुभव आहे. कला दिग्दर्शनाचं काम- देवीचं मंदिर, राजगडावरचा वाडा, बाजारपेठ,  इ. छानच, NYvfxwala आणि टीम यांचं काम तर खरच जबरदस्त, सजलाय सिनेमा त्यांच्यामुळं. लढाई हा सिनेमाचा अविभाज्य भाग, action director - रमझान बुलूत , Fight choreographer- माईक मूलर, Fight designer - दोल्गा देअरमन आणि टीम यांनी भन्नाट काम केलं आहे, प्रेक्षकांसाठी हे पाहणं म्हणजे मेजवानी आहे. रंगभूषाकारांनी ही छान काम केलं आहे. (सूर्याजी, शेलार मामा अन्य मावळे यांना मावळी पांढरा टिळा, महाराजांना चंद्रकोर आणि शिवगंध असतं तर look अजून खुलला असता.) नचिकेत बर्वे यांनी वेशभूषा विभागात चांगलं काम केलं आहे, याआधी त्यांनी 'कट्यार, काशीनाथ घाणेकर' या सिनेमामध्येही यासाठी उत्तम काम केलं आहे. (पण मला वाटतं पूर्णिमा ओक - स्वराज्यरक्षक संभाजी, फर्जंद, फत्तेशिकस्त च्या वेशभूषाकार यांनी यांत महारथ मिळवली आहे.) आणि आता कप्तानाबद्दल...नेहमीप्रमाणेच राऊत यांचं दिग्दर्शन उत्तमच. लोकमान्य, तान्हाजी जैसा आरंभ हैं प्रचंड तो आगे बढियाही होगा. आता त्यांनी स्वराज्य या शब्दाचं पेटंट घ्यायला हरकत नाही 😋.

       या सिनेमामध्ये गाणी व background score  हा पण तेवढाच महत्वाचा भाग आहे. संदीप शिरोडकर यांनी background score उत्तम केलेला आहे, वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई, दबंग, डर्टी पिक्चर सारखे दमदार सिनेमांना याआधी त्यांनी केले आहेत. शंकरा:मेहुल व्यास (जबरदस्त डान्स नंबर आहे हा) माय भवानी:अजय अतुल (Ajay- Atul)( नेहमीप्रमाणेच कडक, यांत "हे उदं उदं" हे ऐकताना विशेष छान वाटतं, अजय-अतुल आहेत म्हटल्यावर असं मराठी लोकसंगीत बाजाचं एखादं गाणं हवं होतं असं वाटतं) तिनक तिनक- मस्त रोमँटिक वाटतं , घमंड कर:सचेत-परंपरा हे गाणं डोक्यात घुमत राहतं, सगळ्यात जास्त याचाच प्रभाव पडतो ते याच्या चालीमुळं, "रा रा रा" ही तानाजी थीम ठरलीय, अनिल वर्मा यांचे शब्द आणि सचेत- परंपरा यांचे स्वर आणि संगीत सगळंच कडकडीत.(शंकरा या गाण्याच्या श्रेयनामावलीत जसं आदर्श शिंदे (Adarsh Shinde) यांच नाव आहे तसं घमंड कर श्रेयनामावलीत गणेश चंदनशिवे (Ganesh Chandanshive) यांचं नाव का नाही?) युरी सूरी- मिर्झाराजे जयसिंग, अंगद म्हसकर-मोरोपंत या नटांना खूपच कमी स्कोप आहे हे बघून जरा वाईट वाटलं. अजिंक्य देव-पिसाळ, शशांक शेंडे-शेलार मामा, देवदत्त नागे-सूर्याजी यांची कामं लक्षात राहण्याजोगी. कैलाश वाघमारे-चुलत्या व गीत्याचं पात्र करणारा या दोघांचं विशेष कौतुक. लुक केनी-औरंगजेब, एक उत्तम प्रयत्न. पद्मावती राव- जिजाऊ मासाहेबांच्या मूर्तिमंत करारीपणाचं दर्शन. शरद केळकर - युगप्रवर्तक शिवछत्रपतींची भावनिक छटा सुंदर पद्धतीनं दाखवली. पाहूनच मुजऱ्यासाठी मान लवते. उदयभान- सैफ (Saif Ali Khan) खणखणीत कामगिरी, (लंगडा त्यागीचा अनुभव. नवरदेवाच्या वेशात नाचतानाच फक्त खिलजीचा भास झाला.) काजोल- ढाण्या वाघाची वाघीण शोभलीय. जबरदस्त. अजय देवगणने (Ajay Devgan) तर नेहमीच्या सहजतेनंच भूमिका वठवली आहे. ९९ सिनेमांचा तगडा अनुभव. नादखुळा परफॉर्मन्स. (पण गणेश यादव- फर्जंद आणि अजय पुरकर-फत्तेशिकस्त मला राहून राहून आठवत होते.)

                जीवंत बुद्धिबळातला उदयभानचा सहभाग, तो राठोड उदयभानपेक्षा उदयखान वाटेल याचा आटापिटा, कल्पनातीत नागीण तोफ, खऱ्या इतिहासापेक्षा घेतलेली लिबर्टी यागोष्टी बाजूला ठेवू पण असे ऐतिहासिक सिनेमे येण्याआधीच बोंबाबोंब का सुरू होते माहीत नाही? प्रसंग बदला, संवाद बदला; भावना दुखावल्या आहेत. भावना इतक्या तकलादू कशा काय असतात? खोटा/ विपरीत इतिहास दाखवला म्हणून शंखनाद. लोकहो Disclaimer नावाचा प्रकार आहे सुरुवातीला (कदाचित नवाबसाहेबांनी प्रीमियरला हे वाचलं नसावं) एकदा सेन्सर बोर्डानं दिली परवानगी झालं की मग! बाकीच्यांची लुडबूड काय कामाची? आधीच तयार झालेल्या धर्मांध वातावरणात निधर्मी देशात हा सिनेमा अजून धार्मिक तेढ निर्माण करतो आहे, अशी टीका मीडियानंही केली.  मध्ययुगात फक्त सत्तासंघर्ष नव्हता, धर्माचा राजकारणावर तेवढाच प्रभाव होता. वर्तमानात लोकशाही असताना इतका प्रभाव आहे, राजेशाहीत का नसेल? एक वेगळा लेख लिहावा लागेल हा असा विषय आहे. असो...
      पण एकूणच सिनेमा विशेष करून लढाई पाहताना लहानपणी ऐकलेल्या ओळी खूपच आठवत होत्या,
             धर्मासाठी झुंजावे। झुंजोनी अवघ्यासी मारावे।
             मारिता मारिता घ्यावे। राज्य आपुले।।
             देव मस्तकी धरावा। अवघा हलकल्लोळ करावा।
             मुलुख बडवावा की बुडवावा। धर्मसंस्थापनेसाठी।।

                              हर हर महादेव
                    🙏🏻 जय जिजाऊ जय शिवराय 🙏🏻